Trong một chuyến chu du các nước bằng xe ngựa, ngày kia ngang qua con đường vào thị trấn nọ, thấy một chú bé đắp đất làm tòa thành chắn ngang đường – Khổng tử hỏi:

“ Này cháu nhỏ, trông thấy xe ngựa của ta đi, sao lại không tránh ?!”

Chú bé vái chào Khổng tử, đĩnh đạc trả lời:

“ Cháu nghe người ta bảo Ngài là Khổng Phu tử, là người trên thông thiên văn, dưới tường địa lý, lại thấu hiểu các đạo lý của con người. Nhưng hôm nay gặp Ngài, cháu thấy lời người ta đồn là không chính xác. Bởi, vì xưa nay chỉ có chuyện xe tránh thành, chớ có bao giờ thành tránh xe đâu!”.

Khổng tử lấy làm ngạc nhiên, hỏi: “ Cháu tên là gì?” – Cậu bé đáp: “ thưa, cháu tên là Hạng Thác”. Khổng tử lại hỏi: “ Năm nay cháu bao nhiêu tuổi?” – “ Thưa Phu tử, cháu bảy tuổi” – Hạng Thác đáp.
Khổng tử càng ngạc nhiên hơn: “Mới có bảy tuổi mà sớm khôn ngoan như vậy sao ?!”

“Thưa Phu tử, cháu nghe nói con cá nỏ ba ngày nó bơi tung tăng, con thỏ chỉ có sáu ngày đã chạy chơi khắp đồng cỏ. Cháu đây đã sinh ra được bảy năm, như thế đã lấy gì làm khôn !!”
Đến đây, Khổng Phu tử rất đổi kinh ngạc, nghĩ thầm phải đưa ra một số câu hỏi khó để thử tài Hạng Thác:

“ Này cháu, nghe ta hỏi nhé: Núi nào không có đá? Thứ nước nào không có cá? Cửa nào không có cổng? Loại xe nào không có bánh? Trâu nào không sinh? Ngựa nào không đẻ? Lửa nào không khói? Trai nào không vợ, gái nào không chồng? Ngày nào ngắn, ngày nào dài? Loại cây nào không cành? Thành nào không có quan? Con người nào không có tên riêng?!”

Thật bình tĩnh, Hạng Thác suy nghĩ một lúc rồi trả lời:
“ Trên núi đất không có đá. Trong nước giếng không có cá. Loại cửa không có cánh thì không có cổng. Kiệu dùng người khiêng thì không có bánh. Trâu đất không sinh, ngựa gỗ không đẻ. Thần thánh không có vợ, tiên nữ không có chồng. Ngày mùa Đông ngắn, ngày mùa Hạ dài. Cây chết không có cành. Thành bỏ không không có Quan. Người mới sinh không có tên riêng!”

Hạng Thác trả lời một mạch không nghỉ, sau đó lại nói tiếp:
“ Đến lượt cháu xin hỏi Khổng Phu tử: Tại sao con ngỗng, con vịt nổi bồng bềnh trên nước? Chim hồng hạc sao lại kêu quá to? Cây tùng, cây bách xanh cả mùa hè, sao lại xanh cả mùa đông?!”
Khổng tử đáp: “Con vịt, con ngỗng nổi bồng bềnh bởi nhờ hai bàn chân vuông mái chèo. Chim hồng hạc kêu to bởi cổ chúng dài. Tùng bách xanh tươi bốn mùa vì thâ chúng đặc rắn!”

Hạng Thác reo to: “ Thưa, không đúng. Con rùa nổi trên mặt nước đâu bởi chân vuông mái chèo. Con ễnh ương kêu to mà cổ nó có dài đâu. Cây trúc xanh bốn mùa mà ruột chúng rỗng không đấy thôi!”.
Khổng Phu tử thấy lúng túng trước sự đối đáp trôi chảy của thằng bé, Hạng Thác lại hỏi:

“ Thưa Phu tử, cháu xin được hỏi thêm: Tại sao mặt trời buổi sáng lại to mà buổi trưa lại nhỏ?”
“ Là vì buổi sáng mặt trời gần ta hơn!”. Khổng Phu tử đáp.
“ Không ạ!” – Hạng Thác vặn lại – “ Thế tại sao buổi sáng lại mát mà buổi trưa mặt trời xa hơn mà lại nóng như thế ?!”

Khổng Phu tử thở dài, không đáp, quay lại nói với tùy tùng: “ Hậu sinh thật đáng khen thay (1) . Muốn hiểu biết phải quan sát nhiều và suy luận rộng !”

Hạng Thác mất năm 11 tuổi, người ta lập đền thờ “Thần Nhi đồng quán chúng” (2) để thờ người còn trẻ mà thông minh tài giỏi.

LÊ KHẮC HOÀNG MINH

Ghi chú:
(1) & (2): Thành ngữ “ hậu sinh khả úy” và “thần đồng” là có từ câu chuyện này