Bài viết này giới thiệu đến các bạn một cách có hệ thống và tổng quát về Thăng Long – Hà Nội trãi qua hơn mười thế kỷ.
Thật vậy, vùng đất mà ngày nay gọi là Hà Nội đã là vùng đất đế đô từ rất xa xưa

Trước khi là Thăng Long, đã 4 lần thay đổi tên gọi:

1) Thế kỷ thứ III, thời Bắc thuộc lần thứ I, Hà Nội là lỵ sở của quận Giao Châu, tên gọi là thành LONG BIÊN.Đến năm 554, Lý Bí (Lý Nam đế) định đô tại vị trí Hà Nội ngày nay, đặt tên nước là Vạn Xuân, xây chùa Khai Quốc (sau gọi là chùa Trấn Quốc).

2) Năm 767, Kinh lược sứ Trương Bá Nghi (đời vua Đườbg Đại Tông) cho đắp đê La Thành, từ đó vùng đất này gọi là LA THÀNH.

3) Năm 867, sau 10 năm đánh đuổi quân Nam Chiếu, Tiết độ sứ Cao Biền cho đắp thành ĐẠI LA (bên bờ sông Tô Lịch), to lớn hơn La Thành gấp nhiều lần, phần nội thành gọi là Kim thành.

4) Từ 980 đến 1009, Hà Nội trở lại là quận lỵ GIAO CHỈ Quận.

Từ khi mang tên gọi Thành THĂNG LONG

1) Tháng Bảy năm 1010 (Thuận Thiên nguyên niên), Lý Thái tổ dời đô từ Hoa Lư (Ninh Bình) về Đại La, đổi tên là THĂNG LONG Thành (đổi tên Hoa Lư thành Trường An phủ). Tên thành Thăng Long tồn tại được 388 năm (nhà Lý được 217 năm, nhà Trần được 171 năm).

2) Năm 1396, Hồ Quý Ly đổi tên Thăng Long thành ĐÔNG ĐÔ, xây kinh thành mới của nhà Hồ tại Thanh Hóa, gọi là TÂY ĐÔ, kéo dài được 11 năm (1396 – 1407)

3) Nhà Minh xâm lăng, đổi Đông Đô thành ĐÔNG QUAN (kéo dài 21 năm).

4) Từ năm 1430, Lê Lợi hoàn tất sự nghiệp đánh đuổi quân Minh, đổi tên thành ĐÔNG KINH (tên này tồn tại đến 1789 – Nguyễn Huệ đại phá quân Thanh – được 354 năm, trong thời gian này có xen lẫn Nhà Mạc (1527 – 1592) gọi lại là Đông Đô).

5) Nguyễn Huệ lên ngôi, xưng là Quang Trung hoàng đế, đổi Đông Kinh là BẮC THÀNH (được 32 năm), đóng đô ở PHÚ XUÂN (Huế), cho xây thành mới ở Nghệ An gọi là PHƯỢNG HOÀNG Trung Đô (tiếc rằng còn dang dở).

6) Đời vua Gia Long (nhà Nguyễn) cho sửa lại thành (1805), đổi lại tên là THĂNG LONG.

7) Năm 1831, Vua Minh Mạng đổi Thăng Long thành HÀ NỘI (vùng đất ở trong sông), tính đến nay là 180 năm. Đến năm 1886, Pháp triệt phá thành Thăng Long để xây Sở Pháo thủ.

Tổng kết 1000 năm Thăng Long – Hà Nội, người xưa đã xây dựng nhiều công trình kiến trúc – văn hóa – mỹ thuật có giá trị - đặc biệt ở giai đoạn Lý Trần, tiêu biểu như: Hoàng thành Thăng Long (1010), đền Đồng Cổ (bên sông Tô Lịch – 1028), chùa Diên Hựu (chùa Một Cột - 1049), Tháp chùa Báo Thiên (1057), Văn Miếu – Quốc tử giám, điện Giảng Võ (1070).

Hệ thống đền chùa được gọi là Thăng Long tứ trấn được xây dựng rãi rác từ thế kỷ thứ IX đến thế kỷ thứ XIII gồm chùa Trấn Quốc, chùa Kim Liên, đền Bạch Mã, đền Voi Phục …

Hầu hết các công trình kiến trúc đã bị tàn phá bởi thời gian, thiên tai, chiến tranh … Nay chỉ còn Thăng Long tứ trấn, Văn Miếu – Quốc tử giám, đền Ngọc Sơn, phủ Tây Hồ, đền Ngọc Sơn, đền Quán Sứ … và một số Nhà thở do Pháp xây từ đầu thế kỷ XX (Nhà thờ Lớn, Nhà thờ Cửa Bắc, Nhà thờ Hàm Long …)

Ngày nay, Hà Nội vẫn còn duy trì được các Làng Nghề trãi qua nhiều thế kỷ như Gốm Bát Tràng, lụa Hà Đông, đúc đồng Ngũ Xã, tranh Hàng Trống, rắn Lệ Mật, hoa Ngọc Hà …

LÊ KHẮC HOÀNG MINH