Từ bao lâu nay, nhiều người đã nghe nói đến cụm từ “Con đường Tơ Lụa” trên sách báo, phim ảnh – những không mấy ai hiểu một cách rõ ràng con đường này nó như thế nào, chứa đựng những gì – mà lại có rất nhiều huyền thoại diễm lệ và hào hùng, cũng không ít câu chuyện bi tráng đẫm máu và nước mắt làm xúc động lòng người.

Về mặt lịch sử:
Trung quốc là nước đầu tiên trên thế giới tìm ra cách trồng dâu, nuôi tằm, ươm tơ, dệt lụa (từ thế kỷ thứ III TCN). Đây là sản phẩm có giá trị cao, dành cho vua chúa, quý tộc, người giàu có – suốt nhiều thế kỷ được ưa chuộng rộng rãi từ Đông sang Tây, từ Á sang Âu.

Bên cạnh tên gọi mỹ miều “Con đường Tơ Lụa”, nhưng từ thuở ban sơ mới hình thành, đây đã là nơi chạm mặt kỳ thú của các nền văn minh cổ đại, xung đột tôn giáo dẫn đến chiến tranh đẫm máu, và các cuộc cướp bóc man rợ giữa những vùng sa mạc hoang vu, trải qua hơn 22 thế kỷ kể từ khi Hán Vũ đế mở rộng ngoại giao cho đến nay.

Khởi đầu là những chuyến đi sứ của Trương Khiên thời nhà Hán vào thế kỷ thứ II TCN, đặc biệt lần đi sứ vào năm 126 TCN, ông bị chúa Hung Nô bắt giữ suốt 10 năm ròng, đây cũng là dịp Trương Khiên cho vẽ địa đồ khu vực này, viết cuốn “Triều dã kim tài “đề cập đầy đủ địa lý, phong tục, tập quán, hàng hóa sản vật, tiềm năng giao thương, đây được coi như là tài liệu cơ bản cho những ai quan tâm hành trình này – và Trương Khiên được coi như là người khai phá ra tuyến đường mà sau này người ta gọi nó là “Con đường Tơ Lụa.”

Đây cũng là cung đường Trần Huyền Trang (Tam Tạng), cao tăng đời nhà Đường đi thỉnh kinh: khởi đầu từ Quang Minh đường, tháp Đại Nhạn, chùa Đại Từ Ân – vượt hơn 4600km (qua Gia Dụ quan, Tửu tuyền, thành cổ Cao Xương, thành Đôn Hoàng, Hỏa Diệm sơn,Urumky rồi đến A la sơn khẩu, Cam túc ,Tân cương (Kazakstan) với sứ mệnh thiêng liêng là truyền bá tôn giáo và giao lưu văn hóa.
Đây cũng là lộ trình mà sau này Ban Siêu, Marco Polo, Lâm Tắc Từ đã trải qua, với những ghi chép thật đầy đủ, phong phú, có giá trị. Đặc biệt là Marco Polo (1254 – 1324), người Venezia, làm quan dưới triều nhà Nguyên, lúc cáo quan hồi cố hương đã đi theo tuyến đường này, ông đã ghi chép tỉ mỉ và sau này viết thành cuốn sách rất có giá trị.

Về mặt địa lý:
“Con đường Tơ Lụa” là cung đường bộ nối dài từ Đông sang Tây, từ châu Á sang châu Âu với khoảng cách 7500km, tương đương 1/6 chu vi trái đất, trải qua 15 nước (Trung quốc, Mông cổ,Tây tạng, Ba tư, Ân độ, Nepal, Iraq, Afghanistan, Kazakstan, Uzbekistan, Tajikistan, Turmenistan, Kirghizi, Thổ Nhĩ Kỳ, Syria …).

Các chuyến đi thường bắt đầu từ Trường An (nay là Tây An), là nơi tập kết tơ lụa cho những chuyến mua bán lớn, hàng đoàn lạc đà (phương tiện giao thông chủ yếu) kéo dài rồng rắn như vô tận. Gắn với các đoàn thương nhân thường có các nhà thám hiểm, các kiếm khách, võ sĩ …

“Con đường Tơ Lụa” là một cung đường đầy gian nan và phức tạp địa hình. Rời khỏi Gia Dụ quan (Đôn Hoàng, nay là một thị trấn cổ, một ốc đảo sa mạc), từ đây ta phải đối mặt với 3 nhánh:
• Nhánh Bắc: (Thiên sơn, Urumky…) Lộ trình rất phức tạp, nhiều vùng tuyết phủ, lạnh thấu xương, nhiều phong tục lạ.
• Nhánh giữa: Toàn là sa mạc, rộng lớn nhất là sa mạc Taklanakan. Trái với nhánh Bắc,đây là tuyến đường khô khan, ít dân cư, thiếu lương thực.
• Nhánh Nam: Ấn độ, Pakistan, Batư, Thổ Nhĩ Kỳ …đường tốt, ít ghập ghềnh nhưng nhiều trạm quan thuế.

Càng về sau, “Con đường Tơ Lụa” càng mang ý nghĩa kinh tế rất quan trọng, nó giúp cho sự trao đổi hàng hóa, vật tư, tài liệu kỹ thuật mới (làm giấy, pha chế rượu, in ấn, thuốc súng, bản đồ, kính thiên văn, la bàn và phương tiện hàng hải, kỹ thuật luyện kim …) được thuận lợi.

Cho nên người ta thường tổng quát về “Con đường Tơ Lụa” là “hành trình Kinh tế - Văn hóa – Tôn giáo” hay rõ ràng hơn là con đường “Du hành – Thương mại – Chiến tranh – Niềm tin”.Về sau, vào thế kỷ thứ XIX, nhà Địa lý học người Đức Ferdinand Von Richtofen khai sinh ra cái tên “Con đường Tơ Lụa” (tiếng Đức gọi là Seidenstrabe).

Đến thế kỷ thứ XV, nhà Minh gây khó khăn bằng việc thu nặng thuế trên tuyến đường này, nên “Con đường Tơ Lụa” giao thương trên biển dần được hình thành. Quảng Châu được xem là điểm xuất phát của con đường tơ lụa trên biển. Các nước phương Tây mạnh về hàng hải (Bồ đào nha, Hà lan, Anh, Pháp …) dần dần chi phối con đường này. Con đường tơ lụa trên biển trải qua các nước: Trung quốc, Pakistan, Hàn quốc, Ấn độ, Srilanka, Nga, Oman, Yemen, Aicập, Thổ Nhĩ Kỳ, Italia …

Với ý nghĩa to lớn của “Con đường Tơ Lụa”, trong thế kỷ vừa qua, nhiều chuyến khảo cổ đã được tổ chức, hơn 50.000 cổ vật thu được rãi rác trên cung đường này. Năm 2004, sau 5 năm ròng rã chuẩn bị, Thư viện Anh tổ chức một cuộc triển lãm khá hoàn chỉnh về “Con đường Tơ Lụa”, tập hợp hiện vật từ các Bảo tàng Pháp Anh, Ấn độ, Nhật bản … Theo bà Susan Whitfield, người đã có 20 năm theo đuổi nghiên cứu đề tài này nhận xét: “Triển lãm này đã giúp cho công chúng hiểu rõ giá trị chân thực của con đường có giá trị văn hóa – lịch sử lâu đời này.

LÊ KHẮC HOÀNG MINH