Năm qua bộ phim Inception của đạo diễn Nolan một lần nữa làm nóng sốt các diễn đàn mạng. Một trong những vấn đề gây tranh cãi là vấn đề ý thức của con người có thể dự đoán được hay không.
Theo một số quan điểm khoa học, ý thức là sự phản ánh của vật chất vào bộ não của con người. Mà bộ não của con người và con người được cấu tạo từ những phân tử, nguyên tử, cũng là vật chất. Sự phản ánh thông qua ánh sáng, bức xạ, sóng v.v.. cũng là vật chất. Mà theo các quy tắc vật lý, chỉ cần biết trạng thái của tất cả các hạt vi mô của vũ trụ ở 1 thời điểm thì hoàn toàn có thể suy ra được trạng thái của nó ở thời điểm tiếp theo. Như vậy, ý thức của con người là tất yếu, đơn định và có thể dự đoán được. Con người tưởng rằng mình đang tự do suy nghĩ nhưng thực tế là do thiên nhiên sắp đặt sẵn. Ta không thể đảo ngược được số phận của mình hay sao!

Nhiều nhà khoa học lừng danh như Einstein, Stephen Hawking cũng đã từng đau đầu trước vấn đề này. Vì mọi lý giải của khoa học lại dẫn đến 1 kết cục hết sức tôn giáo là vấn đề số phận. Tuy nhiên, chúng ta thấy rõ ràng là mình có thể suy nghĩ, có ý thức là mình đang tồn tại. Tuy nhiên tại sao để chúng ta biết là mình đang sống, và cái ý thức sống của ta có gì khác với ý thức sống của 1 người khác?

Mọi chuyện rẽ sang 1 bước ngoặt khi nhà vật lý Heisenberg (Nobel 1932) phát hiện ra 1 điều lý thú.
Nhiều năm, Heisenberg tìm cách để đo chính xác vận tốc và vị trí của các hạt vi mô (ví dụ như electron). Ông đã thành công, nhưng thiên nhiên dường như đang giỡn mặt với ông. Số là các máy móc mà ông chế ra để đo, 1 số cái có thể đo chính xác vận tốc, 1 số cái có thể đo chính xác vị trí. Nhưng chưa từng có 1 cái máy nào có thể đo chính xác được cả vận tốc và vị trí đồng thời cả. Mọi sự kết hợp để có 1 cái máy như thế đều vô vọng. Ban đầu ông tưởng mình dở, chưa tìm ra được phương pháp nhưng sau nhiều năm, sự kỳ lạ đó càng ngày càng không hiểu nổi. Dường như có 1 giới hạn nào đó của vũ trụ này mà ông không thể vượt qua. Rốt cục, bằng trực giác thiên tài, ông phát biểu 1 nguyên lý làm tiên đề cho vật lý lượng tử sau này:

Nguyên lý bất định Heisenberg
"Không thể nào đo chính xác vị trí và vận tốc của 1 hạt vi mô tại cùng 1 thời điểm". Bạn càng biết chính xác vị trí thì vận tốc càng kém chính xác và ngược lại. Điều này không phải là do phương pháp đo hay là do giới hạn trí tuệ của con người mà đó là 1 quy tắc của vũ trụ.

Ngày nay, trong vật lý lượng tử, người ta không nói về vị trí của 1 hạt vi mô mà nói về xác suất vị trí của nó. Ví dụ 1 electron E có xác suất 70% ở vị trí A và 30% ở vị trí B. Einstein đã từng phản đối tư tưởng này vì cho rằng "Chúa không chơi trò xúc sắc". Nhưng thời gian sau, ông thừa nhận nguyên lý Heisenberg và dùng nó trong các công trình lượng tử của mình. Như vậy, nói theo cách nào đó, 1 hạt vi mô cũng có "ý thức" trong việc lựa chọn vị trí của mình. Có lẽ đây là ý thức nền tảng của vũ trụ chăng? Có điều không biết ý thức này tiến hóa ra sao để thành ý thức của chúng ta ngày nay. Và liệu ý thức của vũ trụ này có bảo tồn không, hay là cũng sinh diệt?



Nghịch lý trên phần nào được giải quyết nhưng đằng sau nghịch lý này lại là 1 nghịch lý khác còn lớn hơn.
Như vậy, nếu bản chất vũ trụ là không đơn định (không tiên đoán) thì bản chất nó là có sáng tạo. Vậy có 1 thực thể nào như là 1 Đấng sáng tạo không? Nếu cho rằng con người là sáng tạo nhất rồi thì không ổn vì chính vũ trụ này lại sáng tạo ra con người. Vậy thì vũ trụ phải sáng tạo hơn chứ. Vì vũ trụ sáng tạo hơn bất kỳ sinh vật nào trong vũ trụ nên Đấng sáng tạo nếu có thì không tồn tại trong vũ trụ này. Vậy thực thể như vậy có tồn tại không? Mọi suy lý đều lại dẫn về tôn giáo.

Einstein lúc về già đã nhận định rằng khoa học và tôn giáo không thể tách rời nhau. Có lẽ câu hỏi lớn nhất "chúng ta là ai" vẫn chưa có lời đáp.
Nào bây giờ hãy tưởng tượng ta có 1 cái máy có thể can thiệp và làm thay đổi ý thức của người khác thì sẽ như thế nào? Muốn biết các bạn hãy đi xem phim Inception đi còn chờ gì nữa



(Phạm Hoài An)